॥श्रेयः इति शब्दस्य अर्थविचारः॥

॥श्रेयः इति शब्दस्य अर्थविचारः॥

In Sabha Parva, Duryodhana was seeking permission of his father Dhritarashtra for inviting Pandavas to play Dyuta with Shakuni, so that they could get all the wealth received by Yudhishthira from various Kings. Dhritarashtra said that he had to consult Vidura then only a decision could be taken. At this context Duryodhana says –

दुर्योधन उवाच||

विहनिष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः |

पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव ||६||

नारभेत्परसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः |

मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ||७||

भयं परिहरन्मन्द आत्मानं परिपालयन् |

वर्षासु क्लिन्नकीटवत्तिष्ठन्नेवावसीदति ||८||

न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते |

यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ||९||

Duryodhana said “Without doubt Vidura will kill (mislead) your intelligence (thinking). He engaged in favour of Pandavas. O, Kaurava, not favour to me.

One should not begin a task depending on other’s ability. O the son Kuru, there is no equal mind of two persons in actions (there cannot be agreement of minds of two persons).

The fool avoiding fear and protecting himself perishes like a wet insect standing on the rains.

Neither diseases nor Death (Yama) expects (waits till) the accomplishment of good deeds. So long shall there be ability, one should do good deeds.

If we explain the last Shloka as above, then there arises a question why Duryodhana talks about good deeds? In fact, here in this context he is talking about selfish deeds. So it does not fit into this context “talking about good deeds”.

Then, how this Shloka is to be interpreted in this context? There are three possibilities to make sense of this Shloka.

1) This Shloka may be an interpolation

2) This saying (Shloka) may be ascribed to Dhritarashtra in reply to Duryodhana, so that it fits into the context. As Dhritarashtra in response to Duryodhana says -

धृतराष्ट्र उवाच||

[न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते |

यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ||९||]

सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहं ते न रोचये |

वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम् ||१०||

अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र; सङ्ग्रन्थनं कलहस्यातिघोरम् |

तद्वै प्रवृत्तं तु यथा कथञ्चिद् विमोक्षयेच्चाप्यसिसायकांश्च ॥11॥

If we bring that Shloka here before these two Shlokas as shown in [] brackets, then it makes sense. Then meaning of these three Shlokas will be as under –

Dhritarashtra said,

Neither diseases nor Death (Yama) expects (waits till) the accomplishment of good deeds. So long shall there be ability, one should do good deeds.

O Son, your hostility with strong which I do not like at all. Enmity creates (brings in) perturbation and that is the non-iron weapon (अनायसं शस्त्रम्) (weapon though not made of iron). 

O Prince, You think wrong as right. Beginning a quarrel leads to terrible war. If it happens anyway, it will release swords and arrows. (If it happens, it will lead to terrible war).

Thus, this Shloka fits into this context of Dhritarashtra words.

3) Third possibility is to translate the word श्रेयः=लक्ष्यम् उद्देश्यं वा as “purpose or objective”. This meaning will fit into the context as Duryodhana’s saying. Thus, this Shloka means as under –

Neither diseases nor Death (Yama) expects (waits till) the accomplishment of purpose (objective). So long shall there be ability, one should accomplish his purpose (objective).

However, here translating श्रेयः as “purpose” needs to be authenticated with classical usage (शिष्टप्रयोग). As we could not find any such usage in that sense, either it is to be searched for or this context of Mahabharata shall be treated as authentic usage in that sense, as व्यास is a शिष्टः ।

Here, another issue with this Shloka needs to be resolved. Observe the usage in the first half “न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते”. If we arrange this in word order to make sense, then it would be “श्रेयःप्राप्तिं, न, व्याधयः, न, अपि, यमः, प्रतीक्षते”. This shall be made into two sentences as 1. श्रेयःप्राप्तिं न व्याधयः प्रतीक्षते । 2. श्रेयःप्राप्तिं न अपि यमः प्रतीक्षते । In the second sentence the subject (यमः) agrees with the verb (प्रतीक्षते) as यमः (न अपि) प्रतीक्षते, as both are in singular. However, in the first sentence, it does not. There व्याधयः (न) प्रतीक्षते is the sentence. Here व्याधयः is in plural whereas the verb प्रतीक्षते is in singular.

Then how could this issue be resolved? Bhagavaan Bhashyakara (Patanjali) authenticates such usages in combination of subjects. In such places, the receiver (श्रोता) automatically habituated to convert the predicate according to the subject and comprehends rightly as such usages being the nature of a language.

********

दशदिश्

                                 दशदिश्
दशदिश् इत्यस्य त्रेधा समाधानं भवितुमर्हति।
1) अपाणिनीयम् इति।
2) दश दिशः यस्याः सा = दशदिश् इति बहुव्रीहिः। कीर्तिः इत्यादिः अर्थः।
3) विभाषा वृक्ष-मृग...(2-4-12) इति सूत्रे भगवान् भाष्यकारः "आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति यत् अयम् तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति आह" इति आह। तथा च एकवद्भावे किं लिङ्गम् इति जिज्ञासायां "स नपुंसकम्" इत्याह। "एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम्।  लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य" इति उक्त्वा "स नपुंसकम्" इति सूत्रं प्रत्याख्याति। भगवतः भाष्यकृतः प्रत्याख्याने, तत्त्वबोधिनीकारोक्तदिशा प्रौढिवादे वा तात्पर्यं नास्ति। परन्तु एतेन ज्ञाप्यते क्वचिद् "स नपुंसकम्" इत्यस्य व्यभिचारः भवितुमर्हति इति। तथा च "दशानां दिशां समाहारः", इति "दश च दिशः च" इति वा अन्यथा वा विग्रहे दशदिश् इति एकत्वं स्त्रीत्वं च द्रष्टव्यम्।।
*********

कुलटा-शब्दविचारः

कुलटा-शब्दविचारः

कुलटा । This word refers to both “unchaste woman” and “honourable female mendicant”. How is it possible that a single word could mean both negative and positive meanings? It is possible, as the meaning is same in both the cases. However, its connotations are different. This word कुलटा is to be explained as “कुलानाम् अटा”. Meaning “wanderer of houses”. अटा means अटति इति अटा – “one who wanders”. Unchaste woman also “wanders from house to house” to satisfy her sexual wish. At the same time female mendicant also “wanders house to house” for Bhiksha (dharma begging). So the meanings “unchaste woman” and “honourable mendicant” are suggestive in nature. Hence, the word कुलटा means two distinct senses.

Here, there is a debate among the scholars “in which way this word कुलटा is to be explained?” There are two possibilities to explain this word कुलटा । One is कुलानाम् अटा इति कुलटा । The other one is कुलानि अटति इति कुलटा । Both explanations can mean suggestively both the meanings. However, here the debate is in which it is to be derived.

Here, 1) the commentary Balamanorama (a commentary on Siddhanta Kaumudi) says “कुलटेति – अट गतौ, पचाद्यच्, टाप्। कुलानाम् अटा इति विग्रहः। भिक्षार्थं व्यभिचारार्थं वा या गृहान् अटति सा कुलटा। कुलानि अटति इति विग्रहे तु कर्मण्यणि ङीप् स्यात् । (अर्थात् कुलाटी इति रूपं स्यात्)।तथा च कुल+अटा इति स्थिते पररूपम्”। 2) Another commentary Tattvabodhinii says “ अटति इति अटा। पचद्यचि टाप् । कुलस्य अटा=कुलटा। यदि तु कुलम् अटति इति विगृह्णते तदा कर्मण्यणि ङीपि कुलाटी इति स्यात्”। 3) Vacaspatya Kosha says “व्यभिचारिण्यां स्त्रियां कुलटा इति, या भिक्षार्थं कुलम् अटति सा कुलाटा इति तत्र न पररूपम् इति”। 4) Commentaries on Amarakosha authored by Kshiirasvami and Sarvananda say “कुलानि अटति=कुलटा, पचाद्यच्, शकन्ध्वादिः” and “कुलानि अटति=कुलटा, पचादिः शकन्ध्वादिः” respectively.

For us Panini, Katyayana and Patanjali are authentic in grammar. Panini did not say anything on this matter. Katyayana just said पररूपं takes place in the words शकन्धुः, कुलटा etc. He also did not say about its explanation. However, Patanjali shows this much “कुल अटा कुलटा। This is the key to us. By this he meant that अटा is the separate word. So we can infer that what Patanjali had in his mind. He wished to convey the explanation “कुलानाम् अटा कुलटा”. This is evident from his “कुल अटा कुलटा”. That is what explained by KaiyaTa a commentator on Mahabhashya of Patanjali as “अटति इति अटा पचाद्यच् । पश्चात् कुलेन सम्बन्धः । अन्यथा कर्मण्यण् इति अण्प्रसङ्गः”। Nagesha a commentator on KaiyaTa says as “कुलटा – स्वैरविहारिणी भिक्षुकी च”। These commentaries reveals the intention of Patanjali.

Hence, the explanation should be कुलानाम् अटा = कुलटा and not कुलानि अटति इति कुलटा । If we explain कुलानि अटति इति कुलटा, then the word should take form as कुलाटी and not कुलटा। So the explanations given at S.No. 3 and 4 at para third are wrong as they are against the intention of Patanjali.

Thus, कुलानाम् अटा = कुलटा is the right explanation, which can mean both “unchaste woman and honourable mendicant”.

*******

भूस्तुतिः

Here is a scene from Bhustuti of Svami Vedanta Desikan.

पत्युर्दक्षिणपाणिपङ्कजपुटे विन्यस्तपादाम्बुजा

वामं पन्नगसार्वभौमसदृशं पर्यङ्कयन्ती भुजम्।

पोत्रस्पर्शलसत्कपोलफलका फुल्लारविन्देक्षणा

सा मे पुष्यतु मङ्गलान्यनुदिनं सर्वाणि सर्वंसहा भूस्तुतिः-32॥

Here in this Shloka Svami Desikan romantically describes the position of Bhudevi on Varahamurti. 

Desikan brings the picture live before us.Bhudevi rests both of her lotus feet on the lotus-like right palm of Sri Varahurti. Her cheek is near to His cheek. Varahamurti embracec her with His left hand. This intimacy of her cheek with the cheek of Varaha makes her to experience horripilation. Desikan concludes "Let Bhudevi feeling excitement in the proximity of Varahamurti bless me (us) with auspiciousness everyday. 

On this अनङ्गदिवस let all of us (married) enjoy proximity of each other with commitment and love.

Those who want to read the whole Bhustuti here is the link ramanuja.org/sv/acharyas/desika/stotras/pdf/bhu_stuti.pdf

संयमः

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा।।3.1।। 

इति सूत्रम्। अर्थात् कस्मिन् चित् देशे (पदार्थे) नाभिचक्रे, हृदयमूले, शिरसः ऊर्ध्वभागे, नेत्रे, नासिकायाः अग्रभागे, जिह्वायाः अग्रभागे अन्यत्र वा बाह्यविषये (चित्रे, विग्रहे, स्तम्भे इत्यादिषु वा) चित्तस्य बन्धः स्थापनम् एव धारणा भवति ।।

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।।3.2।। 

इति उत्तरसूत्रम् । यत्र पूर्वसूत्रोक्तरीत्या एकस्मिन् देशे चित्तं स्थापितं तत्र ज्ञानस्य अन्यविषयचिन्तनं विना निरन्तरम् अविच्छिन्नरूपेण स्थापनं ध्यानं भवति । अर्थात् चित्तस्य एकस्मिन् देशे स्थापनं धारणा, तत्र अन्यविषयचिन्तनं विना ज्ञानस्य एकत्र स्थापनं ध्यानं भवति ।।

तदेवार्थमात्रनिर्भास स्वरूपशून्यमिव समाधिः।।3.3।। 

इति अनन्तरसूत्रम्। सम्यग् आधीयते एकाग्रीक्रियते विक्षेपान् परिहृत्य मनः यत्र सः समाधिः। अर्थात् यत्र “अहं ध्यानकर्ता, इदं ध्यानं, इदं ध्यायते” इत्यादि ज्ञानं यस्मिन् अवस्थायां न भवति सः समाधिः भवति । अर्थात् यत्र शून्यमिव यदा भवति सः समाधिः भवति ।।

त्रयमेकत्र संयमः।।3.4।। 

इति अग्रिमं सूत्रम्। यत्र उपर्युक्तं त्रयमपि भवति सः संयमः भवति। अर्थात् यत्र एकस्मिन् विषये चित्तं स्थाप्यते, तदा इतरविषयाणां चिन्तनं न भवति, एवं “अहं ध्याता, इदं ध्येयं, इदं ध्यानं” इति चिन्तनं विना शून्यमिव यदा भवति इति त्रयमपि सम्भूय संयमः इति ज्ञायते ।

तादृशस्य संयमस्य फलं भवति प्रज्ञायाः आलोकः । यः संयमी भवति सः ईश्वरप्रसादात् (समाधि) प्रज्ञां प्राप्नोति ।

एतेन समाधिज्ञानेन सर्वेषां भुवनानां यथावत् ज्ञानं जायते । यः सूर्ये संयमं करोति तस्य -

ब्राह्मस्त्रिभूमिको लोकः प्राजापत्यस्ततो महान्।
माहेन्द्रश्च स्वरित्युक्तो दिवि तारा भुवि प्रजाः।।

इत्युक्तरीत्या सर्वं यथावत् दृश्यते । एवमेव यः चन्द्रे संयमं करोति तस्य नक्षत्राणां विशिष्टव्यवस्थापनक्रमः दृश्यते ।।

तथा च संयमस्य फलं महत्तरं भवति। परन्तु इदं न परमम् उद्देश्यं, परमम् उद्देश्यं भवति असंप्रज्ञातसमाधिः (कैवल्यम्) इति ।।

दशावतार स्तोत्र - Comparison

जयदेव का दशावतार स्तोत्र -

वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्बिभ्रतेदैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।पौलस्त्यं जयते हलं कुलयते कारुण्यमातन्वतेम्लेच्छान् मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥1॥

Extricator of Vedas, Upholder of the world, Savior of Earth, Tearer of the Demon Hiranya-kasipu, Deceiver of Bali, Destroyer of the Kings, Conqueror of Ravana, Wielder of the plough, Advocate of compassion and Destroyer, who took incarnation of ten forms, O Krishna my obeisances to you. 

श्रीस्वामी देशिक का दशावतार स्तोत्र - 

इच्छामीन विहारकच्छप महापोत्रिन् यदृच्छाहरे

रक्षावामन रोषराम करुणाकाकुत्स्थ हेलाहलिन् ।

क्रीडावल्लव कल्कवाहनदशाकल्किन्निति प्रत्यहं

जल्पन्तः पुरुषाः पुनन्ति भुवनं पुण्यौघपण्यापणाः ॥

Born as a fish with own wish, Sportively born as a tortoise, Taken the form of a big boar, Spantaneously came out as Narasimha, Born for protection as Vamana, Angry Parasurama, Merciful Rama, Sportive plough holder Balarama, Playful Krishna, Riding on a white horse Kalki. Those who chant these names daily 

would surly make this world pure having made this world as a shop of good deeds.

Patanjala Yoga Sutram - 4

 कथं तर्हि दर्शितविषयत्वात् -

वृत्तिसारूप्यमितरत्र॥४॥

व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयस्तदविशिष्टवृत्तिः पुरुषः। तथा च सूत्रम् एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दर्शनमिति। चित्तमयस्कान्तमणिकल्पं सन्निधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन स्वं भवति पुरुषस्य स्वामिनः। तस्माच्चित्तवृत्तिबोधे पुरुषस्यानादिस्सम्बन्धो हेतुः॥४॥

कथं=How, तर्हि=then (does that happen.?) It happens because दर्शितविषत्वात्=objects are presented. (as objects are seen i.e. attracted by the objects)

वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥

वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र । वृत्तेः सारूप्यं=वृत्तिसारूप्यम् । सरूपस्य भावः=सारूप्यम् । सरूपम्=एकरूपम् अर्थात् समानरूपम् ।।

व्युत्थाने = समाधि-अवस्थां विहाय अन्यासु अवस्थासु, याः=ये चित्तवृत्तिविशेषाः, चित्तवृत्तयः=चित्तस्य वृत्तयः (अर्थात् स्वभावः), तदविशिष्टवृत्तिः=व्युत्थाना-अवस्था-चित्तवृत्तिभिः अविशिष्टाः चित्तवृत्तयः, ताभिः युक्तः अर्थात् व्युत्थाना-अवस्था-चित्तवृत्तिभिः न युक्तः, पुरुषः=पुरुषरूपः आत्मा । तथा च = एवं च, सूत्रं=पञ्चशिखनामकेन योगाचार्येण प्रणितं सूत्रं, एकम् एव दर्शनम् ख्यातिः एव दर्शनम्=एकः एव पुरुषः स च बुद्धेः परिवर्तनरूपः (दर्शनं=पुरुषः, ख्यातिः=परिवर्तितबुद्धिः, दर्शनं=पुरुषः) अर्थात् आचार्येण पञ्चशिखेन उक्तं - बुद्धेः विषयेभ्यः निवारणं, शुद्धस्वरूपेण अवस्थापनम् एव शुद्धसत्त्वपुरुषः । चित्तं=मनः, अयस्कान्तमणिकल्पं=अयस्कान्तस्य समानं, सन्निधिमात्रोपकारि=(सन्निधेः मात्रा=सन्निधिमात्रा, सन्निधिमात्रायाः उपकारि=सन्निधिमात्रोपकारि) समीपे स्थित्वा साहाय्यं मात्रं आचरति अर्थात् यथा अयस्कान्तमणिः कमपि पदार्थं स्वसमीपे आकर्षति तद्वत् चित्तं पदार्थान् स्वसमीपे आकर्षति । पुरुषस्य=शुद्धचित्तस्य स्वामिनः=यजमानस्य, दृश्यत्वेन=दर्शनयोग्यत्वेन, स्वं=स्वत्त्वं, भवति=जायते । तस्मात=अतः, चित्तवृत्तिबोधे=चित्तस्य वृत्तिः=चित्तवृत्तिः, चित्तवृत्तीनां बोधः=चित्तवृत्तिबोधः, तस्मिन् चित्तवृत्तिबोधे, पुरुषस्य=शुद्धसत्त्वस्य, अनादिः=आदिरहितः, सम्बन्धः=समवायः, हेतुः=कारणम् ॥ 

तात्पर्यम - समाधि-अवस्थां विहाय इतरासु अवस्थासु (पदार्थैः चित्तस्य युक्तासु अवस्थासु) शुद्धसत्त्वस्य अनादिकालात् चित्तस्य वृत्तीनां सम्बन्धात् कारणात् चित्तस्य पुरुषस्य च समानरूपता दृश्यते । वस्तुतः चित्तात् चित्तवृत्तीनां च पुरुषः अन्यः । तस्य ज्ञानं तु समाधिना एव भवति ॥

हिन्दी - समाधि अवस्था को चोड्कर अन्य सभी अवस्थाओं में (अर्थात विषयों के साथ जब चित्त जुडा हुआ रहता है तब) इस शुद्ध सत्त्व पुरुष का मन की वृत्तियों के साथ अनादि काल से ही सम्बन्ध होने से मन और पुरुष एक जैसा दिखता है । वास्तविक में ऐसा नहीं है । पुरुष तो शुद्ध सत्त्व है । जैसे अयस्कान्तमणि अपने ओर पदार्थों को खींचता है वैसे पदार्थों से खींचा हुआ मन पुरुष के साथ एक समान अनुभव करता है । वस्तुतः वैसा नहीं हैं, यह ज्ञान तो समाधि से ही हो सकता है । वय समाधि संप्रज्ञात हो असंप्रज्ञात हो ॥

In other occasions (इतरत्र), there exists identity (सारूप्यम्) (between Purusha and) modifications of mind (वृत्ति) ||4||

Those (यः) mental (चित्त)modifications (वृत्तयः) (arise) during व्युत्थान i.e. in any state except समाधि. (In व्युत्थान,) that (तद्) पुरुष or Self does not appear to be different (अविशिष्ट) from(those) वृत्तिs or modifications i.e. पुरुष appears to be identical with them. Accordingly (तथा च), said by Acharya Panchashikha Consciousness (दर्शनम्) is only one, the modification of Buddhi (ख्यातिः) is only Consciousness.
The mind (चित्तम्) is equal (कल्पम्) to a magnet stone and it acts solely in proximity. Due to its character of being a object seems to become the property of Purusha, the owner.

So, the cause of knowledge of the mental modifications is the beginningless association of Purusha and the mind, which is an object to Purusha)||4||

*******