॥ स्वर से अर्थ भेद ॥

॥ स्वर से अर्थ भेद ॥

वृत्र नाम की एक व्यक्ति था । इन्द्र के साथ उसकी नहीं पडती थी । इस लिए वह वृत्र एक मारण याग करना चाहता था । याग का आरम्भ भी किया । उस याग में प्रयोग करनेवाले एक मन्त्र था कि "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व​" । इस मन्त्र में "इन्द्रशत्रु" जो शब्द है वह दो प्रकार के होते हैं - आद्युदात एवं अन्तोदात्त के रूप में । यहां पर इन्द्रशत्रु शब्द अन्तोदात्त होने पर उस का अर्थ होगा - इन्द्रस्य शत्रुः (अर्थात् इन्द्र के शमयिता या शातयिता) । आद्युदात्त होने पर अर्थ होता है कि इन्द्रः शत्रुः यस्य सः (इन्द्र जिस का शत्रु है) । यहां पर ऋत्विक के द्वारा "इन्द्र के शमयिता (मारनेवाला)" का अर्थ देनेवाले अन्तोदात्त शब्द "इन्द्रशत्रु" के प्रयोग के स्थान पर "इन्द्र जिस का शत्रु है" अर्थ देनेवाले आद्युदात्त "इन्द्रशत्रु" शब्द का प्रयोग किया गया । जिस गलती से इन्द्र को मारनेवाला अभिचार याग इन्द्र के द्वारा मारनेवाला अभिचार याग बन गया ।

यहां अन्तोदात स्वर के स्थान आद्युदात्त स्वर का प्रयोग करने से यह विपरीत हुआ । इस से यह स्पष्ट है कि स्वर के भेद से अर्थ में भी भेद हो जाता है ॥

#############

युधिष्ठिरस्य प्रश्नाः नारदस्य उत्तराणि च

युधिष्ठिरस्य प्रश्नाः नारदस्य उत्तराणि च

महाभारते सभापर्वणि युधिष्ठिरः नारदं पृच्छति –

 

कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् ।

कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ॥१००॥

 

नारदः उत्तरं ददाति –

 

अग्निहोत्रफला वेदाः दत्तभुक्तफलं धनम् ।

रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥१०१॥

 

वेदानां, धनस्य​, पत्न्याः, विद्यायाः च किं साफल्यम् इति प्रश्नम् अपृच्छत् युधिष्ठिरः । नारदः तस्य उत्तरं दत्तवान् - अग्निहोत्रादियागेन वेदाः, दानेन भोगेन च धनं, रतिद्वारा सन्तानद्वारा च पत्नी, उत्तमचरित्रेण विद्या च सफलाः जायन्ते ।

 

युधिष्ठिर के प्रश्न थे नारद के प्रति कि वेदों की सफलता कैसी है ? धन की सफलता कैसी है? पत्नी कैसे सफल होती है? और विद्या (श्रुत​) की सफलता कैसी है?

 

नारद उत्तर देते हैं कि वेदों का फल है अग्निहोत्र आदि याग करना । धन की सफलता है कि दान करना और भोग करना ।पत्नी की सफलता है कि रति और सन्तान देना । विद्या का फल है कि शुद्ध चरित्रवान् होना ।

 

Yudhishthira asked Narada – How do Vedas become fruitful? How does the money become fruitful? How do the wives become fruitful? And How does the learning become fruitful?

 

Narada answers these questions thus – Vedas become fruitful by offering sacrifices such as Agnihotra. Money becomes fruitful by giving away and enjoying. Wives become fruitful by Dharma-Rati and beget children. Learning is fruitful by being a person of Good Character.  

 

%%%%%%%%%%

शिवरात्र्युत्सवे सर्वेभ्यः नमः

॥ शिवरात्र्युत्सवे सर्वेभ्यः नमः अभिनन्दनानि शुभभणितिः च ॥

शिवं भज शिवं भूयाद् शिवं भज शिवं भूयात् ।

शिवं भज शिवं भूयाद् शिवं भज शिवं भूयात् ॥

 

शिवं = वेदं, भज = सेवस्व​, शिवं = कल्याणं, भूयात् = प्राप्नुयात्, शिवं = महादेवं, भज = सेवस्व​, शिवं = मोक्षः, भूयात् = प्राप्नुयात्, शिवं = मङ्गलवन्तं, शिवं = ईशानं, भज = सेवस्व​, शिवं = (अभिषेकप्रियत्वात्) जलरूपं शिवं, भूयात् = भुवि (भूमौ) यः (यशः) = भूयः, तद्धेतोः भूयात्, भज = सेवस्व​,  शिवं = ब्रह्म​, भूयात् = भव ॥

 

शिवं (वेदं) भज शिवं (कल्याणं) प्राप्नुयात् । शिवं (महादेवं) भज शिवं (मोक्षं) प्राप्नुयात् । शिवं (मङ्गलवन्तं) शिवम् (ईशानं) भज । शिवं (जलरूपं) धरायां यशसे भज । (अन्ते) शिवं (ब्रह्म​) भूयात् ॥

 

वेदों का सेवन करें ताकि आप का कल्याण हो । शिव जी का भजन करें ताकि मोक्ष प्राप्त कर सकें । मङ्गलरूपी शिवजी का सदा भजन करें । जलरूपी शिवजी का भजन  इस दुनिया में यशः प्राप्ति के लिए भजन करें । अन्त में स्वयं शिव ही बन जावें ॥

 

विशेषः -

१) शिव शब्द का नाना अर्थ है जैसे - वेद​, कल्याण​, शिवजी, सुखं, मङ्गलयुक्त द्रव्य​, जल और ब्रह्म ।

२) भूयात् तीन जगह पर धातु के रूप में आशीर्लिङ में प्रयुक्त है ।

३) एक जगह पर भूयात् = भू+यात् । भू भूमि के अर्थ पर​, यात् इति यः इति शब्द का पञ्चमी एकवचन में प्रयुक्त है । यः का मतलब् है यशस् ।

 

Salute Vedas for welfare. Revere Lord Shiva for liberation. Serve auspicious Shiva. Worship Lord Shiva, who is in the form of Water for fame in this world. At the end you become as Brahma.

 

*********

चाटुश्लोकः

चाटुश्लोकः

                   मनः नपुंसकं मत्वा प्रियायै प्रेषितं मया । 

                   तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम् ॥

मनः नपुंसकम् इति विचिन्त्य प्रियां प्रति प्रेषितवान्, हन्त ! तत् मनः प्रियायाम् एव सुखेन रमते । पाणिनिना वयं मारिताः ननु । कश्चित् कविः चमत्कारेण स्वीयं प्रेम प्रकटयति । पाणिनिः मनः नपुंसकलिङ्गे इति निर्दिशति । तत् सत्यमिति विचिन्त्य मया मनः प्रियां प्रति प्रेषितम् । परन्तु प्रियां प्राप्य तत् मनः आत्मानं पुरुषं मन्यमानं प्रियायाम् एव रमते । हन्त वयं खलु पाणिनिना मारिताः ॥ 

मन को नपुंसक समझकर अपनी प्रिया के पास भेजा था । वह वहां पहुंचकर वहीं पर रमने लगा । हन्त​, पाणिनि से हम लोग मारे गये हैं । 

I sent my mind to my lover having thought that it is of neuter (neuter gender). But mind having reached my lover, is permanently enjoying there. O, we are cheated by Panini. 

@@@@@@@@@@@

 

राम-रावणयोः युद्धम्

राम-रावणयोः युद्धम्

                       अक्षेषु केतुदण्डे च सारथौ च हयेषु च । 

                       खेलन्ति राक्षसेन्द्रस्य स्यन्दने रामपत्रिणः ॥

                                 [अनर्घराघवे षष्ठे अङ्के षष्टः (६०) श्लोकः] (महाकविः मुरारिः)

 

राक्षसेन्द्रस्य = रावणस्य​, स्यन्दने = रथे, अक्षेषु = चक्रकीलकेषु, केतुदण्डे च = पताकादण्डे च​, सारथौ च = रथचालके अपि, हयेषु = (रथ​)अश्वेषु च = अपि, रामपत्रिणः = श्रीरामबाणाः खेलन्ति = क्रीडन्ति ॥

 

राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य रथे चक्राक्षेषु, पताकादण्डे, सारथौ, हयेषु च = अश्वेषु च श्रीरामबाणाः क्रीडन्ति ॥ (ततः तस्य हृदयच्छेदात् पूर्वम् एषु स्थलेषु बाणाः प्रक्षिप्ताः) ॥

 

हिन्दी - राक्षस रावण के रथ पर चक्र कीलक​, ध्वज दण्ड​, सारथि, एवं घोडों पर श्री राम जी के बाण खेलते हैं । अर्थात् रावण को मारने पूर्व श्री राम जी के बाण इन जगह पर लगी ॥

 

विशेषः -

१. केतुदण्डे = केतुदण्डः इत्यस्य सप्तमी । केतवे केतोः वा दण्डः = केतुदण्डः ।

२. राक्षसेन्द्रस्य = राक्षसेन्द्रः इत्यस्य षष्ठी । राक्षसानाम् इन्द्रः = राक्षसेन्द्रः ।

३. रामपत्रिणः = रामपत्री (त्रिन्) इत्यस्य प्रथमाबहुवचनम् । रामस्य पत्रिण = रामपत्रिणः ।

 

English – Shri Rama’s arrows are playing on the chariot of Ravana at axis, flag-pole, charioteer and the horses. Before shooting Ravana, Sri Rama shot at these places of the chariot.

 

Note: वाल्मीकिः इत्थं वर्णयति -

मुमोच धवजमुद्दिश्य रावणस्य रथे स्थितम् । (यु.का.५१३-८)

रावणस्य हयान् रामः हयान् रामस्य रावणः जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यम् (यु.का.५१३-२७) रावणस्य शिरोऽच्छिन्दत् श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । (यु.का.१०७-५४)

 

$$$$$$$$

प्रश्न उपनिषद् - Pedegogy

प्रश्न उपनिषद् - Pedegogy 

If a student asks a question for which the teacher does not know the answer, then what should the teacher say? PUT
 अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजाः पप्रच्छ । भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हाम्यनृतं वक्तुं स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति । (प्रश्नोपनिषद् - षष्ठः प्रश्नः - १) पश्चात् (पञ्चमात् प्रश्नात् परम्) सुकेशानामकः भारद्वाजस्य पुत्रः अपृच्छत् । हे भगवन् ! हिरण्यनाभ नामकः राजपुत्रः कोसलदेशीयः माम् उपेत्य इमं प्रश्नम् अपृच्छत् । हे भगवन् ! भवान् षोडशकलं पुरुषं जानाति वा इति । तं राजकुमारं अहम् अवदं नाहं जानामि इति । यदि अहम् अज्ञासिषं कुतः भवते न वदामि । यः असत्यं वदति जडसहितः शोषणं प्राप्नोति (समूलं नश्यति) खलु । अतः असत्यं वक्तुं न शक्नोमि । सः अपि राजकुमारः रथम् आरुह्य तूष्णीं गतवान् । तम् एव प्रश्नं भवन्तं पृच्छामि । एतेन एतद् उक्तं भवति प्रश्नस्य उत्तरं ना जानाति चेत् शिक्षकः न जानामि इति अङ्गीकुर्यात् । दृष्ट्वा पृष्ट्वा वा वदामि इति वदेत् शिक्षकः ॥ सा एव प्रामाणिकता ॥ सः षोडशकलपुरुषः प्रतिजीवं निवसति ते च षोडश कलाः - 1) प्राणाः, 2) श्रद्धा, 3) आकाशम्, 4) वायुः,5५) अग्निः, 6) आपः, 7) पृथिवी, 8) इन्द्रियम्, 9) मनः, 10) अन्नम्, 11) वीर्यं, 12) तपः, 13) मन्त्राः, 14) यज्ञाः, 15) लोकाः 16) नाम​  Thereafter (after 5^th question) Sukesha son of Bharadvaja asked. O Bhagavan ! Hiranyanabha belonged to Kosala and son of a King approached me and asked this question. O Bharadvaja ! do you know the Sixteen Parts Purusha (षोडशकलं पुरुषं). I told that lad that I do not know this, if I knew this, why should I not tell you. Or who speaks untruth dry up along with roots. Therefore, I am not able to speak untruth. (Then) He (that son of King) ascended the chariot and went away silently. That I ask you, where that Purusha is?
 From this Upanishad Vakyas, it is clear if a teacher does not know the answer, he should openly express his inability and tells the student that he would consult and answer. Upanishad teaches us this moral lesson.
 That Purusha with sixteen parts (articles) live in every human. Sixteen parts of that Purusha are – 1) Prana, 2) Faith, 3) Ether, 4) Air, 5) Fire, 6) Waters, 7) Earth, 8) Senses, 9) Mind, 10) Food, 11) Vigour, 12) Penance, 13) Vedas, 14) Yagas, 15) Worlds and 16) Name
 उस के बाद् (पांचवे प्रश्न के बाद्) सुकेश भारद्वाज के पुत्र ने पूछा । हे भगवन् ! कोसल के हिरन्यनाभ नामक राजपुत्र मेरे पास आकर इस प्रश्न को पूछा । हे भरद्वाज षोडश कलाओं से युक्त पुरुष को आप जानते हैं क्या? उस कुमार से मैं ने बताया मैं नहीं जानता हूं । अगर मैं जानता होता कैसे आप को नहीं बताऊंगा । जो असत्य बोलता है वह समूल शुष्क हो जाता है । इस लिए मैं असत्य नहीं बोल सकता हूं । फिर वह राजकुमार रथा आरूढ होकर तूष्णीं चला गया । उस प्रश्न को आप से पूछता हूं कि कहां वह षोडश-कला-पुरुष । इसी लिए पश्न का उत्तर नहीं जानता है तो अध्यापक​, उसे साफ साफ बता देना चाहिए कि मैं नहीं जानता हूं, विचार करके बताऊंगां । यही शिक्षा उपनिषद हमें देती है । वह षोडशकलपुरुष हर जीव में रहता है । वे सोला कला (अङ्ग) ऊपर संस्कृत और अङ्ग्रेजी में दिये गये हैं ।

&&&&&&&&&&&&&&&&

॥ वैद्य ​! तुभ्यं नमः ॥

॥ वैद्य ​! तुभ्यं नमः ॥

चिकिसक नमस्तुभ्यं यमधर्मसहोदर ।यमस्तु हरते प्राणान् वैद्यः प्राणान् धनानि ॥ चिकित्सक = हे वैद्य​, यमधर्मसहोदर = हे यमधर्मस्य भ्रातः, तुभ्यं = तव कृते, नमः - प्रणामः । यमः तु = यमधर्मः तावत्, प्राणान् = प्राणान् एव, हरते = गृह्णाति, वैद्यः = वैद्यः तावत्, प्राणान् = प्राणान्, धनानि = रूप्यमाणि, च = अपि, हरते = गृह्णाति ॥ हे चिकित्सक यमधर्मस्य सहोदर नमः अस्तु ते । यतः यमधर्मः केवलं प्राणान् एव नयति, भवान् तावत् प्राणैः साकं धनम् अपि नयति ॥ भो वैद्य​, यम के भाई, आपको सादर प्रणाम । क्यों कि यम तो केवल प्राण को ही लेता है, आप तो प्राण के साथ धन लेते हैं ॥ O Doctor, Brother of Yamadharma ! I salute you. Because, Yama takes away only the life but you take away the life along with money. 

&&&&&&&